Nhắc đến Tây Ban Nha, người ta thường nghĩ ngay đến vũ điệu flamenco cuồng nhiệt, những công trình kiến trúc độc đáo, nền ẩm thực phong phú và hơn cả, là môn thể thao truyền thống đầy kịch tính: đấu bò tót (corrida de toros). Không chỉ là một môn thể thao, đấu bò tót còn là một di sản văn hóa, một nét đặc trưng ăn sâu vào đời sống tinh thần của người dân xứ sở bò tót, dù cho nó luôn là đề tài gây tranh cãi dữ dội trên phạm vi toàn cầu.
I. Nguồn gốc huyền bí
Để tìm hiểu đất nước nào có môn thể thao là đấu bò? hãy bắt đầu từ nguồn gốc. Theo các nguồn tin chính xác của đấu bò tót vẫn còn là một ẩn số, ẩn chứa nhiều tranh cãi và giả thuyết. Tuy nhiên, các nhà sử học đồng tình rằng môn thể thao này đã tồn tại ở bán đảo Iberia từ thời xa xưa, có lẽ bắt nguồn từ các nghi lễ tôn giáo cổ đại liên quan đến sự tôn thờ bò đực, biểu tượng của sức mạnh và khả năng sinh sản trong nhiều nền văn minh.
Có giả thuyết cho rằng đấu bò tót có nguồn gốc từ nền văn minh Crete cổ đại (Hy Lạp), nơi các nghi thức nhảy qua lưng bò được ghi nhận trong các di tích khảo cổ. Một số học giả khác lại liên hệ nó với các trò tiêu khiển của La Mã cổ đại, nơi các cuộc chiến giữa người và động vật hoang dã diễn ra trong các đấu trường.
Tuy nhiên, hình thức đấu bò tót mà chúng ta biết đến ngày nay, với những quy tắc và nghi thức rõ ràng, chủ yếu được định hình và phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ XVIII. Đây là giai đoạn mà người cưỡi ngựa đấu bò (rejoneador) bắt đầu nhường chỗ cho người đấu bò dưới đất (matador). Những quy tắc thi đấu dần được chuẩn hóa, bộ trang phục lộng lẫy của các đấu sĩ ra đời, và các đấu trường (plaza de toros) được xây dựng với quy mô lớn hơn.
Francisco Romero (1700-1763) được coi là một trong những người cha đẻ của đấu bò tót hiện đại. Ông là người đã chuyển đổi phương thức đấu bò từ cưỡi ngựa sang đi bộ, đồng thời phát triển các kỹ thuật sử dụng kiếm (estoque) và vải đỏ (muleta) để hạ gục bò một cách nghệ thuật.
Từ Tây Ban Nha, đấu bò tót đã lan rộng sang các quốc gia có lịch sử giao thoa văn hóa với Tây Ban Nha, bao gồm Bồ Đào Nha, một vài vùng ở miền Nam nước Pháp, và nhiều quốc gia Mỹ Latinh như Mexico, Colombia, Venezuela, Peru, Ecuador. Tuy nhiên, Tây Ban Nha vẫn được coi là cái nôi và trung tâm của môn thể thao này.
II. Quy trình một trận đấu Bò Tót
Một trận đấu bò tót truyền thống thường kéo dài khoảng 20 phút và được chia thành ba hồi (tercios), mỗi hồi có những mục đích và nghi thức riêng:
• Hồi Mở Màn (Tercio de Varas)
Trận đấu bắt đầu khi matador (đấu sĩ chính) và đội của anh ta (cuadrilla) bước ra sân trong bộ trang phục traje de luces (bộ đồ ánh sáng) lộng lẫy, thêu chỉ kim tuyến.
Con bò tót được thả ra sân. Các banderilleros (những người dùng chùm gai đâm vào bò) sẽ dùng capote (tấm choàng lớn màu hồng và vàng) để thăm dò và điều khiển con bò, đánh giá sự hung hãn, tốc độ và cách tấn công của nó.
Sau đó, một picador (người cưỡi ngựa mặc giáp, cầm ngọn giáo) sẽ tiến vào. Picador dùng giáo đâm vào vai con bò. Mục đích của hành động này là để làm suy yếu cơ cổ của bò, khiến nó không còn đủ sức ngẩng cao đầu khi tấn công, qua đó giảm bớt nguy hiểm cho matador và đảm bảo con bò không thể húc sừng quá cao, gây sát thương nghiêm trọng.
• Hồi Đâm Gai (Tercio de Banderillas)
Sau khi picador rút lui, hai banderilleros sẽ bước vào sân. Họ sẽ dùng bảng màu sặc sỡ, có gắn gai nhọn (banderillas) để đâm vào phần lưng trên của con bò.
Hành động này nhằm kích thích và làm con bò thêm giận dữ, khiến nó di chuyển nhiều hơn, đồng thời làm cho các đòn tấn công trở nên mạnh mẽ và đẹp mắt hơn trong mắt khán giả.
Đây cũng là một phần của “vũ điệu” mà các đấu sĩ thực hiện, phô diễn sự nhanh nhẹn và khéo léo của mình.
• Hồi kết liễu (Tercio de Muerte)
Đây là hồi quan trọng nhất và cũng gây nhiều tranh cãi nhất. Matador một mình bước ra sân, chỉ còn lại muleta (tấm vải đỏ nhỏ) và thanh kiếm estoque.
Matador bắt đầu thực hiện các pha di chuyển nghệ thuật với muleta, điều khiển con bò theo ý muốn. Anh ta thực hiện các động tác faena (chuỗi các pha di chuyển) như natural (dùng tay trái không cầm kiếm), derechazo (dùng tay phải cầm kiếm và muleta), pase de pecho (pha kết thúc chuỗi động tác).
Mục tiêu là đâm kiếm chính xác vào giữa đốt sống thứ ba và thứ tư trên lưng bò, xuyên qua trái tim, để con bò chết nhanh chóng. Nếu pha kết liễu không thành công, matador có thể phải sử dụng đến kiếm thứ hai hoặc nhận sự giúp đỡ từ các banderilleros, điều này bị coi là một sự thất bại và bị khán giả la ó.
III. Giá trị văn hóa và cuộc tranh cãi không hồi kết
• Giá trị văn hóa
Đấu bò tót không chỉ là một môn thể thao, đi sâu nghiên cứu đất nước nào có môn thể thao là đấu bò? cho thấy đây còn là một biểu tượng văn hóa sâu sắc của Tây Ban Nha, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể.
• Biểu tượng của lòng dũng cảm: Matador được xem như một hình mẫu lý tưởng của người Tây Ban Nha, đại diện cho tinh thần bất khuất, đối mặt với cái chết một cách bình tĩnh và kiêu hãnh.
• Nghệ thuật và thẩm mỹ: Các pha di chuyển của matador với muleta được ví như một vũ điệu, một bản giao hưởng của màu sắc, âm thanh và sự chuyển động. Nó đòi hỏi sự phối hợp hoàn hảo giữa sức mạnh, sự khéo léo và trí tuệ.
• Truyền thống và bản sắc dân tộc: Đấu bò tót gắn liền với lịch sử, văn hóa và bản sắc của Tây Ban Nha. Nó là một phần không thể thiếu trong các lễ hội truyền thống, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm.
• Cuộc tranh cãi bởi những quan niệm trái chiều
Tuy nhiên, cùng với sự tôn vinh đó là những làn sóng phản đối dữ dội từ các tổ chức bảo vệ quyền động vật và một bộ phận công chúng, cả ở Tây Ban Nha và trên thế giới.
• Sự tàn bạo và phi đạo đức: Những người phản đối cho rằng đấu bò tót là một hình thức ngược đãi động vật tàn nhẫn, gây ra sự đau đớn không cần thiết cho con bò chỉ để mua vui. Việc đâm gai, làm suy yếu sức lực của bò trước khi kết liễu được xem là phi đạo đức.
• Bạo lực và ảnh hưởng tiêu cực: Một số ý kiến cho rằng môn thể thao này cổ súy cho văn hóa bạo lực, đặc biệt là trong bối cảnh xã hội ngày càng nhạy cảm với vấn đề đối xử với động vật.
• Tranh cãi chính trị và xã hội: Vấn đề đấu bò tót đã trở thành một chủ đề chính trị nóng bỏng tại Tây Ban Nha. Nhiều thành phố và khu vực đã ban hành lệnh cấm hoặc hạn chế đấu bò tót, trong khi những nơi khác vẫn kiên quyết bảo vệ truyền thống này.
IV. Sự lan tỏa ra thế giới và tồn tại nhân văn của đấu Bò Tót
• Bồ Đào Nha: Có nét tương đồng với Tây Ban Nha nhưng có sự khác biệt quan trọng. Trong đấu bò Bồ Đào Nha, con bò không bị giết trên sân đấu. Thay vào đó, sau khi các forcados (nhóm người trẻ tuổi) thực hiện màn bắt bò bằng tay không, con bò sẽ được đưa về trang trại để sinh sản.
• Pháp: Các vùng Provence và Camargue ở miền Nam nước Pháp có truyền thống đấu bò tót riêng, gọi là Course Camarguaise hoặc Toro Piscine. Trong hình thức này, các chàng trai trẻ sẽ cố gắng giật lấy chiếc nơ đỏ gắn giữa hai sừng bò mà không bị húc. Bò cũng không bị giết.
• Mỹ Latinh: Tại các quốc gia như Mexico, Colombia, Venezuela, Peru, Ecuador, đấu bò tót cũng là một phần của văn hóa, mang nhiều nét tương đồng với Tây Ban Nha nhưng cũng có những biến tấu riêng. Mexico City có đấu trường Plaza México, một trong những đấu trường lớn nhất thế giới.
Kết luận
Đấu bò tót là một hiện tượng văn hóa phức tạp, là tấm gương phản chiếu lịch sử, truyền thống và cả những mâu thuẫn trong xã hội Tây Ban Nha. Một trong những điểm đáng nói trong đất nước nào có môn thể thao là đấu bò? thì dù cho tương lai của môn thể thao này có thể sẽ còn nhiều biến động, những gì nó đã đóng góp vào di sản văn hóa thế giới, cách nó định hình nên bản sắc của một dân tộc, và những câu chuyện về lòng dũng cảm, sự hy sinh hay cả sự tàn nhẫn, sẽ còn được nhắc đến và tranh luận trong nhiều thế hệ.
Theo những tin tức mới nhất, đấu bò tót không chỉ là môn thể thao của Tây Ban Nha, mà còn là một biểu tượng văn hóa đa chiều, nơi nghệ thuật, truyền thống, vinh quang và cả sự tàn khốc hòa quyện vào nhau.
